ZX Spectrum

ZX Spectrum to 8-bitowy komputer domowy zaprezentowany w centrum inżynieryjnym Sir Clive Sinclaira w 1982 roku.

Komputer zaprojektowany jako następca komputera ZX81, nazywany czasem przez ludzi ZX82. Maszyna była pierwszym dzieckiem brytyjskiej firmy pozwalającej na wyświetlanie kolorów. Komputer był rozwijany przez kolejne 5 lat, w trakcie których postawiło 8 różnych wersji komputera. Łącznie Sinclair sprzedał ponad 5 milionów komputerów, komputer był także klonowany przez wiele firm.

Hardware Spectruma zaprojektowany został przez Richarda Altawassera, który pomógł zaprojektować ZX-81. ROM stworzył Steve Vickers, pracownik Nine Tiles Information Handling Ltd., większość kodu była jednak ewolucją oprogramowania użytego w ZX-80 (tę część zaprogramował John Grant). Klawiaturę komputera opracował Rick Dickinson, pracownik Sinclaira.

Główną konkurencją dla komputera za granicą były Commodore 64, BBC Micro i Amstrad CPC.

Komputer posiada olbrzymią społeczność tworzącą do dzisiaj oprogramowanie i dodatki do ZX Spectruma, w 2014 roku zaprojektowano nawet klawiaturę Bluetooth.

Hardware komputera nie zmienił się zbytnio począwszy od ZX80. Komputer wykorzystywał ten sam procesor Zilog Z80A pracującego z częstotliwością 3.5 MHz. Oryginalny model miał 16 kB pamięci ROM i 16/48 kB RAMu. Urządzeniem wyjściowym Spectruma był zwykły telewizor, gdzie sygnał był tworzony z pomocą modulatora RF. Tekst mógł być wyświetlany w 32 kolumnach po 24 znaki w 15 kolorach. Rozdzielczość grafiki to 256×192 również w 15 kolorach. W celu zachowania pamięci ROM, kolory są zapamiętane jako bitmapy w niskiej rozdzielczości. W obrębie kwadratu 8×8 można było wyświetlić tylko 2 kolory.

Klawiatura komputera była membranową, gumową bądź plastikową, posiadającą 40 klawiszy, które pozwalały na realizację 193 poleceń Basica. Dźwięk komputera jest realizowany jednobitowo przez procesor, późniejsze wersje posiadały 3-kanałowy generator dźwięku firmy General Instruments, który później wykorzystany został w Atari ST i Amstrad CPC.

Jako magazyn danych komputera wykorzystywano, podobnie jak w poprzednich komputerach firmy Sinclair, mangetofon kasetowy. Dzięki portowi rozszerzeń pojawiały się też różnego rodzaju stacje dyskietek ułatwiające szybkie ładowanie programów. Do komputera można też podłączyć 2 joysticki używając jednego z dostępnych interfejsów.

Oprogramowanie komputera, jak już napisałem, było ewolucją komputera zawartego w ZX80 i ZX81. Dzięki dużej listy kombinacji klawiszy można było zmieścić sporą ilość skrótów klawiszowych zdecydowanie ułatwiającego pracę. ZX Spectrum był też pierwszym komputerem mogącym wyświetlać małe litery. Dzięki optymalizacji sprzętu i oprogramowania można też było przyśpieszyć komunikację i odczyt danych z magnetofonu (1500 bitów zamiast 307).

Oryginalny Spectrum posiadał gumową klawiaturę i małą tęczę po prawej stronie. Pokazany został światu 23 kwietnia 1982 roku w cenie 125 funtów za wersję 16 kB i 175 funtów za wersję z 48 kB pamięci. Wkrótce po premierze cenę komputera obniżono do 99 i 129 funtów. Posiadacze wersji 16 kB mogli dokupić rozszerzenie pamięci do 48 kB które było dostarczane w postaci płyty córki. Obydwie wersje komputera miały 16 kB pamięci ROM. Ten komputer był dostępny w ilości ~60 tysięcy sztuk.

W listopadzie 1984 roku świat ujrzał komputer ZX Spectrum+, mający wbudowane 48kB pamięci RAM, nową klawiaturę zapożyczoną z komputera Sinclair QL oraz posiadał przycisk RESET którego działanie polegało na zwarciu kondensatora przy procesorze. Budowa fizyczna płyty głównej nie różniła się od poprzednika. Komputer został wyceniony na 179.95 funta. Istniały również zestawy umożliwiające przebudowę wersji zwykłej na Spectrum+. Komputer charakteryzował się też sporą awaryjnością, sklepy raportowały ją na poziomie ~30%.

ZX128 powstał przy współpracy z hiszpańskim dystrybutorem, Investronicą i zaprezentowany we wrześniu 1985 roku na targach SIMO w Madrycie. Pomogła ona dostosować komputer do wymagań rynku Hiszpańskiego, na który rząd nakładał spore ograniczenia. Oznaczało to, iż wszystkie komputery sprzedawane w Hiszpanii muszą mieć hiszpańską klawiaturę i komunikować się z użytkownikiem w języku hiszpańskim. Wygląd ZX128 wyglądał praktycznie identycznie do Spectrum+, różnicą był powiększony radiator potrzebny od chłodzenia regulatora napięcia. 128 posiadał 128kB RAM, port szeregowy RS-232, port monitora RGB i 32 kB pamięci ROM.
Ponieważ procesor posiadał jedynie 16-bitową szynę adresową, w jakiś sposób trzeba było zaadresować pozostałe 80 kB pamięci. Inżynierowie Sinclaira zaprojektowali stronicowanie pamięci. Podzielili oni pamięć na banki po 16 kB, do których odwoływał się procesor. Cena komputera została ustalona na 44250 Peso, a od stycznia 1986 roku w UK w cenie 179.95 funta. Komputer był też pierwszym z produktów Sinclaira, który nie miał wbudowanego głośnika, ale wydawał dźwięk tylko przez telewizor.

Kolejne z komputerów nie były już sprzedawane pod marką Sinclair, ale pod marką Amstrad która zaprojektowała wersje +2 i 3.

Krótko po wykupieniu w roku 1986 firmy Sinclair Research przez Amstrada, kiedy to Sinclair stracił płynność finansową w wyniku budowy trójkołowego pojazdu elektrycznego, w roku 1987 pojawił się ZX Spectrum +2. Posiadał on możliwości ZX Spectrum 128, ale miał nową klawiaturę (58 klawiszy w układzie QWERTY), wbudowany magnetofon (taki sam jak w Amstradzie CPC 464; jednostka zamontowana w Spectrum 128 +2 nie była wyposażona ani w licznik obrotów ani w mechanizm podsłuchu przy przewijaniu taśmy) i dwoma portami dżojstika. Producent komputera nie przewidział dołączenia zewnętrznego magnetofonu, a obudowa urządzenia zapożyczona była z modelu Amstrad CPC 464.

Klawiatura ZX Spectrum +2 nie zawierała klawiszy z nazwami poleceń języka BASIC, występujących we wcześniejszych wersjach, z wyjątkiem poleceń LOAD, CODE i RUN, które były przydatne podczas wczytywania programów.

Późniejsze modele +2 oraz +3 posiadały mikroprocesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz.

Stanowiąc kompletny system z wbudowanym magnetofonem kasetowym, urządzenie sprzedawano raczej z myślą o fanach gier komputerowych, dołączając do każdego zestawu pistolet świetlny.

Kolejna wersja ZX Spectrum, oparta została o sprawdzoną konstrukcję ZX Spectrum +2 i wprowadzona została na rynek w roku 1988, miała jego funkcje. Jedyną różnicą było wbudowanie stacji dyskietek zamiast magnetofonu. Dyskietki były charakterystyczne dla produktów Amstrada (jak w Amstradzie CPC 664 oraz 6128), zdolne do zapisania ok. 350 kB danych na dyskietce (40 ścieżek, 9 sektorów, 512 bajtów w sektorze). Ten model ZX Spectrum miał także możliwość pracy pod systemem operacyjnym CP/M.

Urządzenie sprzedawano na rynku brytyjskim w cenie 250 GBP, lecz sprzedaż nie była wysoka, co częściowo przypisywano trzycalowej stacji dyskietek. Skutkowało to tym, że model +3 sprzedał mniej egzemplarzy niż +2, który oferowano do wczesnych lat 90. XX wieku.

ZX Spectrum stał się standardem pierwszej połowy lat osiemdziesiątych, jeżeli miarą standardu uznać ilość starających się o zgodność klonów. Kopiowano go zarówno w samej Wielkiej Brytanii, jak i w pozostałych krajach Europy (choćby szczególnie popularny w Polsce portugalski Timex TC2048) oraz oczywiście w ZSRR. Polacy też zrobili klon produktu Sinclaira (Elwro 800 Junior).

Za pomocą zwykłego telewizora oraz komputera ZX Spectrum astronom Jan Hanasz dokonał akcji sabotażowej polegającej na zakłócaniu emisji programu telewizji polskiej przez podziemną „Solidarność” w regionie toruńskim w PRL w 1985 roku. Akcję tę nazywaną potocznie „Telewizją Solidarność”, którą amerykański pisarz Buck Bloombecker zaliczył do jednego z bardziej spektakularnych aktów hakerskich świata.
Podczas audycji komputerowej Rozgłośni Harcerskiej, nadawano w eter sygnał zawierający programy komputerowe, które można było nagrać na kasetę magnetofonową, np.: język programowania Logo. Ponadto płyta winylowa „Poniżej Krytyki” zespołu Papa Dance, również zawierała zakodowany program, był to quiz na temat zespołu.
Komputer ZX Spectrum został wykorzystany w filmie „Seksmisja”. Użyto go przy montażu efektów specjalnych.
Andrzej Kurek wymyślił i zaprojektował logo popularnego programu popularnonaukowego „Sonda” właśnie na komputerze ZX Spectrum.

 

Procesor Zilog Z80 @ 3.5MHz
Pamięć RAM 16/48/128kB
Pamięć ROM 16/32 kB
Wejście RS-232
klawiatura membranowa

Magnetofon
Stacja Dyskietek
Port joysticka

Wyjście RS-232Telewizor przez złącze RF
Monitor RGB
Mangetofon
Stacja Dyskietek
Oprogramowanie Sinclair BASICCP/M